Βαθύς και επίμονος διαχωρισμός φύλου στην αγορά εργασίας, λιγότερες γυναίκες από άντρες σε συνθήκες πλήρους απασχόλησης, περιορισμένες ώρες εργασίας, πιο επισφαλείς συνθήκες, μικρότερες αμοιβές, μεγαλύτερες διακοπές στην καριέρα και μια μητρότητα που λειτουργεί τιμωρητικά για τις γυναίκες. Αυτή είναι η δεινή πραγματικότητα της εργασίας των γυναικών στην Ε.Ε., έτσι όπως καταγράφεται στον τελευταίο Δείκτη Ισότητας του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Ισότητας των Φύλων (EIGE), καταδεικνύοντας τις εδραιωμένες και συνεχιζόμενες ανισότητες σε όρους συμμετοχής, παραμονής και αμοιβής στην αγορά εργασίας και στις προοπτικές καριέρας.
Ο διαχωρισμός φύλου αποτελεί βασικό παράγοντα της ανισότητας στην απασχόληση. Οι άνδρες κυριαρχούν σε τομείς όπως η τεχνολογία, η μηχανική, τα χρηματοπιστωτικά, (που προσφέρουν καλύτερους όρους δουλειάς και μεγαλύτερες αμοιβές) ενώ οι γυναίκες υπερεκπροσωπούνται στην υγεία, την παιδεία και τις κοινωνικές υπηρεσίες (που διέπονται από δυσκολότερες συνθήκες και αμείβονται λιγότερο). Στην Ε.Ε. σε αυτούς τους τελευταίους τομείς απασχολείται το 30,2% των γυναικών και μόνο το 8,3% των ανδρών.
Ο Δείκτης Ισότητας αποκαλύπτει πως η μικρή αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας (κατά 1 μονάδα) συνοδεύεται από μια μείωση της ποιότητας της εργασίας, ελάχιστη μεν (0,1 μονάδες), αλλά ενδεικτική της διαμορφούμενης τάσης για επισφαλή και κακοπληρωμένη δουλειά. Παρότι οι γυναίκες μετέχουν περισσότερο από ποτέ άλλοτε στην αμειβόμενη εργασία, παραμένουν περισσότερο χρόνο εκτός αγοράς εργασίας και απασχολούνται πολύ περισσότερο από τους άνδρες σε θέσεις μερικής απασχόλησης (Σχήμα 1). Ο άνδρες συνήθως επιλέγουν την μερική απασχόληση για λόγους εκπαίδευσης και κατάρτισης ενώ οι γυναίκες από ανάγκη να ανταποκριθούν στις αυξημένες ανάγκες φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων, που εκείνες επιφορτίζονται κατά κύριο λόγο, ελλείψει ισότιμου μοιράσματος ή αποτελεσματικής κρατικής στήριξης.
Τιμωρώντας την μητρότητα
Οι γυναίκες αναγκάζονται να προσαρμόσουν την καριέρα τους σχεδόν απόλυτα στην οικογενειακή ζωή, κάτι που κάνουν σε πολύ μικρότερα ποσοστά οι άνδρες, καταλήγοντας συχνά να σταματούν την δουλειά τους προσωρινά ή και μόνιμα ή να μην μπορούν να προχωρήσουν την καριέρα τους απορρίπτοντας θέσεις μεγαλύτερων ευθυνών. Και το ότι εργάζονται με αμειβόμενη μερική απασχόληση δεν σημαίνει ότι δουλεύουν λιγότερο, αντίθετα καταδεικνύει το πόσες ώρες επιφορτίζονται με την απλήρωτη δουλειά της φροντίδας και του νοικοκυριού, που ακόμη και σήμερα εκλαμβάνεται ως κατά κύριο λόγο «γυναικεία» (Σχήμα 1).
Είναι ενδεικτικό πως στον τομέα της ισότητας στην διάθεση του χρόνου υπήρξε μηδενική βελτίωση σε όλες τις χώρες της Ε.Ε. και με 68,5 μονάδες είναι ο τομέας με την χειρότερη επίδοση από τους έξι που αναλύει ο Δείκτης Ισότητας του EIGE (εργασία, χρήμα, χρόνος, γνώση, εξουσία, υγεία).
Η μία στις τρεις Ευρωπαίες (και μόνο ο ένας στους δέκα Ευρωπαίους) μένει εκτός αγοράς εργασίας λόγω των ευθυνών της φροντίδας. Παρότι από το 2007 αυξήθηκε από 12% στο 30% το ποσοστό των ανδρών που πλέον φροντίζουν τα παιδιά τους ή συγγενείς με αναπηρίες, είναι οι γυναίκες (37%) που συνολικά αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος των δουλειών φροντίδας (37%). Στα δε ζευγάρια με παιδιά, το 69% των μητέρων επιφορτίζονται με το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς φροντίδας έναντι του 47% των πατέρων. Κατά μέσο όρο στην Ε.Ε. το 33,5% των γυναικών αφιερώνει καθημερινά χρόνο στην φροντίδα παιδιών και ηλικιωμένων και το 63,1 στις δουλειές του νοικοκυριού, ποσοστά που για τους άνδρες είναι 24,6% και 35,7% αντίστοιχα.
Αυτή η συνθήκη έχει σοβαρό αντίκτυπο στο ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης (FTE), που είναι μικρότερο για τις γυναίκες σε κάθε ηλικιακή ομάδα, τομέα εργασίας και οικογενειακή συνθήκη. Συνολικά σε όρους πλήρους απασχόλησης στην ΕΕ εργάζεται το 43,5% των γυναικών και το 58,4% των ανδρών, ένα χάσμα σχεδόν 15 μονάδων. Αλλά ενώ στα ζευγάρια χωρίς παιδιά η διαφορά στην εργασία σε ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης είναι μόλις 5 μονάδες, στα ζευγάρια με παιδιά αυτό το χάσμα εκτοξεύεται στις 26 μονάδες ενώ στις μόνες μητέρες στις 19.
Η Ελλάδα βρίσκεται στους ουραγούς της Ευρώπης (4η από το τέλος) στον δείκτη ισότητας φύλου στην εργασία με 69,4 βαθμούς και μια μικρή βελτίωση μόλις κατά 0,7 μονάδες από το 2021 (Σχήμα 2). Ωστόσο στο ίδιο διάστημα επιδεινώθηκε (κατά 0,3) ο έμφυλος διαχωρισμός στην αγορά εργασίας αλλά και η ποιότητά της. Το δε χάσμα σε ισοδύναμο πλήρους απασχόλησης συνολικά ανάμεσα στα δύο φύλα έφτασε τις 20 μονάδες (36% οι γυναίκες και 56% οι άνδρες), το δεύτερο μεγαλύτερο στην Ε.Ε. Στα δε ζευγάρια με παιδιά αυτή η διαφορά άγγιξε τις 33 μονάδες.
Πιο φτωχές, πιο ευάλωτες….
Αυτές οι άνισες συνθήκες που επικρατούν στην αγορά εργασίας σε βάρος των γυναικών σχετίζονται και με βαθιά ριζωμένα σεξιστικά στερεότυπα, όπως ποιος είναι «καταλληλότερος» για μια δουλειά ή ποιος κατά παράδοση είναι «κουβαλητής» και ποιος «νοικοκυρά». Και έχουν αρνητικό αντίκτυπο σε όλες τις πλευρές της ζωής τους καθώς διαιωνίζουν έναν φαύλο κύκλο χαμηλής και επισφαλούς απασχόλησης, μειωμένου διαθέσιμου χρόνου που έχει επιπτώσεις και στην υγεία τους, διπλού εργασιακού φορτίου αμειβόμενης και απλήρωτης δουλειάς και μικρότερα εισοδήματα που τις καθιστούν πιο ευάλωτες στην φτώχεια και πιο εξαρτημένες οικονομικά, υπονομεύοντας την αυτονομία τους.
Το χάσμα των καθαρών μηνιαίων αποδοχών ανδρών και γυναικών στην Ε.Ε. δεν έχει πάψει να διευρύνεται από το 2014 σε βάρος των γυναικών. Είναι ενδεικτικό πως ενώ τα εισοδήματα των νέων γυναικών υπολείπονται λίγο σχετικά από εκείνα των νέων ανδρών, το χάσμα αρχίζει και μεγαλώνει όταν βρίσκονται σε σχέση ζευγαριού κι όταν αποκτούν παιδιά. Οι μόνες γυναίκες στην ΕΕ κερδίζουν κατά μέσο όρο 312 ευρώ λιγότερα τον μήνα από τους μόνους άνδρες. Οι μόνες μητέρες 896 ευρώ λιγότερα από τους μόνους πατέρες. Οι γυναίκες σε σχέση ζευγαριού 921 ευρώ λιγότερα από τους συντρόφους. Και στα ζευγάρια με παιδιά η διαφορά φτάνει στα 1.202 ευρώ λιγότερα, κάπου 70% όσων κερδίζουν οι σύντροφοί τους. Το χάσμα είναι εξίσου μεγάλο (πάλι 70%) στις γυναίκες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο -που εκτίθενται σε έντονο κάθετο διαχωρισμό λόγω φύλου- και των οποίων το εισόδημα υπολείπεται κατά 1.438 ευρώ το μήνα από εκείνο των ανδρών (Σχήμα 3).
Πέμπτη από το τέλος η Ελλάδα στον τομέα του χρήματος γυναικών και ανδρών με 73,5 μονάδες, και το μοναδικό κράτος μέλος της ΕΕ που έχει μειώσει τις επιδόσεις σε αυτό τον τομέα από το 2010, κατά -1,8 μονάδες (Σχήμα 4). Οι επιπτώσεις της κρίσης και του τυφλού από άποψη φύλου τρόπου διαχείρισής της οδήγησαν σε πραγματική συντριβή εισοδημάτων που πάλι έπληξε δυσανάλογα τις γυναίκες. Το έμφυλο χάσμα των εισοδημάτων στην Ελλάδα έχει αυξηθεί από την έναρξη της κρίσης, χωρίς να αποκατασταθεί 15 χρόνια μετά έστω και στα επίπεδα του 2010.
Είναι όλες αυτές οι δομικές ανισότητες που εξηγούν και γιατί ο μέσος όρος του εργάσιμου βίου στην Ε.Ε. είναι 34,2 χρόνια για τις γυναίκες και 38,6 για τους άνδρες, γιατί το χάσμα συντάξεων ανδρών και γυναικών παραμένει στο 26% και γιατί οι Ευρωπαίες απειλούνται περισσότερο από την φτώχεια από ότι οι Ευρωπαίοι.
Απουσία πολιτικής βούλησης
Οι προοπτικές δεν είναι αισιόδοξες. Οι πολλαπλές και ταυτόχρονες κρίσεις που βιώνουμε -γεωπολιτικές, δημογραφικές, κλιματικές, τεχνολογικές- αποτελούν νέες προκλήσεις σε μια συγκυρία όπου δικαιώματα και κατακτήσεις αμφισβητούνται. Και προφανώς, «το αποτέλεσμα των πρόσφατων ευρωπαϊκών εκλογών σηματοδοτεί μια αλλαγή του πολιτικού τοπίου στην Ευρώπη, όπου η πορεία για την ισότητα ποτέ δεν ήταν τόσο εύθραυστη», σημειώνει η διευθύντρια του EIGE, Καρλίν Σίλε.
«Η ατζέντα για την ισότητα βρίσκεται υπό επίθεση. Οι επιτροπές είναι πλέον κομμάτι του πολιτιστικού πολέμου, ακούμε τοποθετήσεις που αρνούνται την έμφυλη βία, που καλούν τις γυναίκες να μένουν σπίτι τους και να κάνουν περισσότερα παιδιά και άλλους τέτοιους μύθους», προειδοποιεί η Ισπανίδα σοσιαλίστρια Ευρωβουλεύτρια Λίνα Γκάλβεθ, πρόεδρος της Επιτροπής για τα Δικαιώματα των Γυναικών και την Ισότητα Φύλου της Ευρωβουλής. «Θα έχουμε αρνητικές αντιδράσεις και επιθέσεις. Και πρέπει να αντεπιτεθούμε για τα έμφυλα δικαιώματα. Γιατί δεν μπορούμε να μιλάμε για δημοκρατία όταν υπάρχει βία, όταν υπάρχει ανισότητα, όταν θέλουν τις γυναίκες στα σπίτια τους εκτός αγοράς εργασίας: αυτά είναι δημοκρατικά ελλείμματα».
Σημείωση: Η πηγή των Σχημάτων του κειμένου είναι ο Δείκτης Ισότητας των Φύλων 2024. Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη τη δημοσίευση εδώ: https://eige.europa.eu/publications-resources/publications/gender-equality-index-2024-sustaining-momentum-fragile-path#eige-files.
